Criminaliteit als strategisch wapen: hoe statelijke actoren de Europese onderwereld benutten

In Estland werd de auto van een minister beklad door een 21-jarige met schulden. Hij dacht een simpele betaalde klus uit te voeren. Pas later bleek dat de opdracht via vijf tussenpersonen terugleidde naar een Russische militaire inlichtingendienst.¹ Dit incident staat niet op zichzelf. Europese veiligheidsdiensten zien steeds vaker dat criminelen worden ingezet voor sabotage, intimidatie en voorbereidende operaties.

Statelijke actoren benutten de onderwereld omdat die iets levert wat inlichtingendiensten zelf niet altijd kunnen bieden: toegang tot locaties, logistieke capaciteit en een schakel die elke betrokkenheid ontkent. Deze hybride werkwijze wordt door meerdere landen toegepast, en ontwikkelt zich tot een structureel instrument binnen geopolitieke competitie.  

Voor organisaties in Nederland betekent dit dat criminaliteit niet langer losstaat van internationale veiligheidsdynamiek. Wie de verbinding tussen beide domeinen niet onderkent, mist cruciale signalen van statelijke beïnvloeding.

Hybride dreigingen ontstaan precies op de snijvlakken waar traditionele categorieën elkaar raken: criminaliteit, economie, technologie en geopolitiek. Dit relateert aan zaken zoals sabotage van kritieke infrastructuur, ongebruikelijke dataverzameling, infiltratie van logistieke ketens en het opbouwen van toegangspunten binnen strategische sectoren.²

Criminaliteit is voor statelijke actoren ideaal omdat het buiten het directe zicht van veiligheidsstructuren opereert. Inlichtingendiensten kunnen via tussenpersonen opdrachten uitbesteden zonder directe herleidbaarheid. Een deel van de uitvoerders beseft niet eens dat zij deel uitmaken van (grotere) geopolitieke operaties. Uit internationale analyses blijkt bovendien dat een aanzienlijk aandeel van betrokken uitvoerders een crimineel verleden heeft, wat de rekruteringsdrempel verder verlaagt.³

De strategische verschuiving is duidelijk: in de grijze zone worden herkenbare militaire middelen vervangen door fluïde, informele actoren. De tegenstander zoekt verstoring zonder escalatie. Europa wordt daardoor niet alleen getest op militaire weerbaarheid, maar op de robuustheid van de eigen maatschappelijke en economische ecosystemen. Organisaties die criminaliteit blijven zien als autonoom fenomeen, missen het grotere patroon.

De MIVD signaleert toenemende buitenlandse interesse in de Nederlandse en Noordzee-energie-infrastructuur.⁴ Dit past in het bredere patroon waarin statelijke actoren criminaliteit benutten om kwetsbaarheden in kaart te brengen of toegang te verkrijgen tot locaties die strategisch van belang zijn.

Voor Nederlandse organisaties manifesteert deze dreiging zich op drie niveaus:  

• Tactisch: criminelen kunnen fysieke toegang verschaffen via onderhoudsploegen, tijdelijke contractanten of logistieke operators. Deze toegangspunten lijken legaal, maar vormen in praktijk het misbruikte startpunt van voorbereidende operaties.  

• Ketenmatig: complexe toeleveringsketens met vele onderaannemers creëren een troebel beeld dat moeilijker te controleren is. Ondoorzichtige eigendomsstructuren met tussenpartijen bieden routes die pas zichtbaar worden zodra ze worden geëxploiteerd.  

• Personeel: werknemers met externe druk, dubbele loyaliteiten of afhankelijkheidsrelaties kunnen – bewust of onbewust – informatie, toegang of materiaal leveren aan actoren met slechte intenties.

Op deze manier wordt criminaliteit ingezet als kanaal voor buitenlandse beïnvloeding, en dat vraagt om risicomodellen die geopolitieke en criminele patronen in samenhang beoordelen.

Weerbaarheid begint bij een dreigingsbeeld dat criminaliteit niet isoleert, maar koppelt aan statelijke belangen. Organisaties die hun dreigingsanalyse verbreden zien sneller welke schijnbaar lokale incidenten onderdeel zijn van bredere patronen. Dat vraagt om het combineren van operationele veiligheidsobservaties met geopolitieke context, en om het identificeren van functies, locaties en schakels in de keten die waardevol kunnen zijn voor statelijke actoren.

Continue monitoring is essentieel om signalen te herkennen die buiten klassieke risicomodellen vallen. Ongebruikelijke interesse van onbekende partijen, afwijkende logistieke bewegingen of activiteiten die als ‘gewone’ criminaliteit worden geclassificeerd, kunnen indicaties zijn van voorbereidende stappen. In dit domein helpt het wanneer inlichtingen-updates worden gekoppeld aan operationele observaties, zodat afwijkingen sneller worden geïdentificeerd.

Naast dreigingsanalyse en monitoring biedt Proximities bij nieuwe projecten en infrastructuur met ‘Security by Design’ een raamwerk om structurele kwetsbaarheden te verkleinen. Door uit te gaan van dreiging van binnenuit én van buitenaf, worden toegangspaden kleiner en wordt misbruik lastiger. Dreigingsanalyses, monitoring en ontwerpprincipes versterken elkaar wanneer ze worden geïntegreerd tot een groter geheel.

De vervlechting van criminaliteit en geopolitieke strategie verandert de manier waarop organisaties naar veiligheid moeten kijken. Het gaat niet langer om gescheiden domeinen, maar om één (hybride) werkelijkheid waarin maatschappelijke openheid ook kwetsbaarheden creëert. Organisaties die hun dreigingsbeeld, monitoring en ontwerpprincipes op deze dynamiek afstemmen, bouwen een voorsprong op in een omgeving waarin verstoring subtieler wordt en attributie steeds lastiger. Weerbaarheid ontstaat door systematiek, niet door reactie op incidenten.

Bronnen

¹ GLOBSEC en ICCT, ‘Russia’s Crime-Terror Nexus: Criminality as a Tool of Hybrid Warfare’, 30 september 2025.

² Proximities, productdocumentatie hybride oorlogsvoering.

³ GLOBSEC dataset, perpetrator analysis, 30 september 2025.

⁴ MIVD Jaarverslag 2024, Kamerbrief Weerbaarheid Hybride en Militaire Dreigingen, 6 december 2024.